Jak dużo kosztuje nas bycie Polakiem? cz. 2 (VAT)

Druga część wyliczenia kosztu posiadania polskiego obywatelstwa została poświęcona omówieniu podatku od towarów i usług potocznie zwanego VAT.

b. VAT jest to skrót od angielskiego wyrażenia Value Added Tax, który tłumacząc wprost oznacza podatek od wartości dodanej. W Polsce przyjęto angielski skrót VAT dla oznaczenia Podatek od towarów i usług. Osobiście dziwi mnie ten zabieg. Jak już wspominałem w części o podatku dochodowym od osób fizycznych przyjęcie angielskiego skrótu można w miarę uzasadnić. Jednakże w przypadku tego podatku osoby rządzące krajem przyjęły angielski skrót dla polskiej błędnej nazwy podatku. Jestem zwolennikiem tłumaczenia wprost z angielskiego, choć zwrot ten również nie do końca oddaje naturę tego podatku - jaka jest wartość dodana w usługach? Wytłumaczyć to można tym, iż w momencie jego wymyślenia (we Francji w 1954r. przez Maurice Laure) usługi odbywały marginalną rolę w gospodarce opartej na przemyśle i rolnictwie. Dlatego VAT funkcjonował jedynie odnośnie towarów przemysłowych skierowanych dla konsumpcji. Natomiast polski zwrot Podatek od towarów i usług błędnie określa jego ideę, sugerując iż to towary i usługi są opodatkowane. Jest to znaczne uproszczenie, którego niepoprawność zostanie ukazana w dalszej części posta.

Podatek VAT jest płacony przez ostatecznego konsumenta (podręcznikowo przez osobę fizyczną, jednakże w Polsce zastosowano wiele zabiegów robiących z przedsiębiorstw konsumentów, w przyszłych postach jeszcze wrócę właśnie do tych zabiegów), czyli jest podatkiem od konsumpcji - więcej kupujemy, więcej go płacimy. Dla ukrycia jego wysokości i uciążliwości, nie płacimy go bezpośrednio (sami urzędowi skarbowemu), lecz pośrednio za pośrednictwem, sprzedającego i wytwarzającego dany produkt/usługę. Kilkanaście lat temu ceny towarów i usług można było podawać jako netto czyli nie uwzględniające podatku VAT. Dla "ochrony" konsumentów, czyli biednych obywateli wprowadzono zakaz tym praktykom i należy podawać tylko ceny brutto, czyli już zawierające podatek VAT. Głównym powodem tego zakazu było wprowadzanie konsumentów w błąd, gdyż w momencie płacenia dochodziło do rozczarowania z powodu większej kwoty do zapłacenia (powiększonej o podatek VAT). Innym powodem, nie rozpowszechnianym głośno było odizolowanie obywateli od prawdziwej wysokości i uciążliwości podatku - jest takie powiedzenie "czego oczy nie widzą tego sercu nie żal". Obecnie, aby dowiedzieć się ile płacimy podatku od danego zakupu musimy wgłębić się w paragon, który zawiera w sobie bardzo ograniczoną ilość informacji. Dla uzyskania pełnych informacji trzeba byłoby domagać się faktury, lecz nie znam jeszcze osoby, która by brała fakturę VAT dla celów informacyjnych.

Najlepiej zrozumieć istotę podatku VAT na kilku powiązanych ze sobą uproszczonych przykładach:

Przykład 1.

Ogrzewamy dom węglem. Kupujemy węgiel bezpośrednio w kopalni węgla. Płacimy 123zł kopalni. Węgiel tak naprawdę kosztuje 100zł (tyle otrzymuje kopalnia za węgiel), a 23zł to kwota podatku, którą kopalnia musi zapłacić urzędowi skarbowemu.

Przykład 2.

Kupujemy niemalowane stalowe ogrodzenie ze sklepu z art. budowlanymi. Ogrodzenie do sklepu z art. budowlanymi jest przewożone od kowala, który je wytwarza ze stali. Kowal stal kupuje w hucie, która do wytworzenia stali potrzebuje węgla i rudy żelaza. Huta kupuje węgiel za 123zł i rudę żelaza też za 123zł. Kopalnia węgla otrzymuje za swój węgiel 100zł i 23 zł musi zapłacić podatku, tak samo kopalnia rudy żelaza otrzymuje 100zł za rudę żelaza i 23 zł musi zapłacić podatku. Huta łącznie zapłaciła 246zł, gdzie 46zł to podatek VAT. Przetworzenie węgla i rudy żelaza na stal huta wycenia na kwotę 100zł, więc sprzedaje kowalowi stal za kwotę 369zł - kwota netto (bez podatku) to 300zł, a kwota podatku VAT to 69zł, lecz huta płaci urzędowi skarbowemu tylko 23zł podatku, gdyż 46zł podatku zapłaciła już kopalniom i urzędowi skarbowemu płaci tylko podatek od kosztu przetworzenia węgla i rudy żelaza w stal, czyli od 100zł. (69zł - 46 = 23zł). Kowal zrobienie ogrodzenia ze stali wycenia także na kwotę 100zł bez podatku, a z podatkiem 123zł. Czyli do ceny stali 369zł, którą zapłacił hucie dodaje swoje 123zł i sprzedaje ogrodzenie dla sklepu z art. budowlanymi za 492zł. Kowal płaci podatek tylko za swoją pracę czyli 23zł bo resztę podatku zapłaciła huta i kopalnie już wcześniej (92zł - 69zł = 23zł). Sklep z art. budowlanymi nakłada za sprzedaż ogrodzenia marże w wysokości 50zł netto (bez podatku), która brutto (z podatkiem) wynosi 61,50. My więc płacimy 553,5zł za ogrodzenia dla sklepu z art. budowlanymi. Sklep z art. budowlanymi płaci podatek VAT w wysokości 11,5zł, gdyż wcześniejsze 92zł zostały zapłacone przez kowala, hutę i kopalnie (103,5zł - 92zł = 11,5zł). Tak naprawdę cały podatek za ogrodzenie w wysokości 103,5zł zapłaciliśmy my, lecz za pośrednictwem aż 5 podmiotów.

Państwo dzięki takiej konstrukcji podatku VAT osiąga wiele korzyści - główną jest, to że otrzymuje podatek wcześniej niż ostateczny konsument go zapłacił. Jest to nieoprocentowana pożyczka udzielana budżetowi przez podmioty zaangażowane w wytwarzanie/świadczenie danego towaru/usługi. Państwo również zrzeka się odpowiedzialności za ściąganie i pilnowania sprzedaży wytwarzanych/świadczonych przez podmioty gospodarcze dóbr/usług - przypuśćmy, że kowalowi spłonęła faktura zakupu stali wystawiona przez hutę, jeśli nie otrzyma od huty duplikatu faktury to będzie musiał zapłacić urzędowi skarbowemu podatek VAT w wysokości 92zł, a nie 23zł (nie będzie mógł udowodnić, że 69zł podatku zapłaciły huta i kopalnie). Czyli taki kowal zarobi zamiast 100zł tylko 31zł. Kowal przez to będzie dzwonił do huty, jeździł do niej i prosił ją o wydanie jednej kartki papieru aż do skutku, gdyż byłaby to dla niego zbyt duża strata. W przypadku nieuzyskania faktury przez kowala urząd skarbowy uzyskałby jeszcze większą kwotę podatku VAT niż powinien.

Wracając do początku, podatek nie jest więc płacony od towaru czy usługi, ale od każdej pracy włożonej przez wszystkie podmioty zaangażowane w proces jego wytworzenia czy świadczenia. Praca ta w odniesieniu do towarów nazywana jest wartością dodaną (u kowala wartością dodaną jest zrobienie ze stali ogrodzenia, w hucie jest wytworzenia stali z węgla i rudy żelaza), stąd angielska nazwa podatek od wartości dodanej.

W Polsce główna stawka podatku VAT wynosi 23% oraz na niektóre towary i usługi w wysokości 8% i 5%. Niektóre towary i usługi są też zwolnione z podatku VAT. Jednakże towary i usługi objęte mniejszą stawką VAT bądź zwolnione to głównie art. spożywcze i rolnicze, ubrania dziecięce, usługi twórcze i kulturalne oraz niektóre transportowe - jest ich niewiele i są ściśle określone w ustawie o podatku od towarów i usług. 

W porównaniu do krajów Unii Europejskiej mamy jedną z najwyższych stawek podatku VAT. Wyższą stawkę podatku VAT (25%) stosują od nas tylko 3 kraje UE (Dania, Szwecja i Węgry). Stawka taka jak u nas (czyli 23%) obowiązuje jeszcze tylko w 3 krajach: Grecji Finlandii i Portugalii. Natomiast pozostałe 19 krajów posiada niższą stawkę tego podatku. Cypr i Luksemburg stosują najniższą możliwą w UE stawkę podatku VAT wynoszącą 15% (prawo Unii Europejskiej określa minimalną wysokość podatku VAT na 15%), Hiszpania i Malta 18%, Niemcy i Holandia 19%, Francja 19,6%, Łotwa 22% pozostałe kraje głównie 20% i 21%. Japonia i Kanada stosują 5% stawkę podatku VAT. W USA podatek VAT nie występuje, istnieje jednakże podatek od sprzedaży wynoszący od 6 do 9%. W Australii i Korei Południowej stawka podatku VAT wynosi 10%, a w Indiach i Nowej Zelandii 12,5%. W krajach arabskich VAT jeśli istnieje to wynosi maks. 10%. W Chinach stawka tego podatku wynosi 17%, a w Rosji i Turcji 18%. Warto zauważyć, że kraje wysoko rozwinięte jak np. USA, Japonia, Kanada, Korea Południowa cechują się bardzo niskimi stawkami podatku VAT. Unia Europejska ma jednakże najwyższe stawki podatku VAT na świecie, a Polska jest krajem który ma prawie najwyższe stawki tego podatku w Unii Europejskiej. Możemy być dumni z naszej stawki VAT, gdyż w niewielu rzeczach przodujemy w skali świata, a stawkę tą mamy jedną z najwyższych. Pomimo wysokiej stawki podatku VAT nie możemy jednakże porównywać się ze standardem życia czy rozwojem gospodarki z krajami stosującymi o wiele niższe stawki tego podatku.

Podatek VAT jest najważniejszą pozycją dochodową w budżecie naszego kraju. W 2011r. przychody z tytułu tego podatku zaplanowano w kwocie 119 mld. złotych (43,7% wszystkich przychodów budżetowych). Każdy Polak (w tym dzieci) zapłaci państwu w 2011r. 3 123zł. z tytułu podatku VAT, średnio na rodzinę (2 rodziców i 2 dzieci) przypada 12 492zł podatku VAT do zapłacenia.

Kolejny post zostanie poświęcony podpunktowi c, w którym zostanie omówiony podatek akcyzowy. Serdecznie zapraszam.